نویسنده: مدیر در ۲۰ مهر , ۱۳۸۸
روزنامه خراسان در ۱۸ مهر ماه نوشت:
گام نهادن در راه تدوین اخلاق حرفه ای با رویکرد ایرانی اسلامی
“دکتر احد فرامرز قراملکی یکی از استادانی است که در زمینه اخلاق حرفه ای مطالعات فراوانی داشته و آثاری را تالیف کرده که بی سابقه بوده و برای اولین بار در ایران در باره چنین موضوعی منتشر شده است. به همین خاطر گزاف نیست اگر وی را سلسله جنبان و آغازگر تحقیق درباره مباحث اخلاق حرفه ای به صورت علمی و نظام مند در جامعه امروز ایران به شمار آوریم. او گرچه رساله دکترای خود را در زمینه منطق قدیم به پایان رسانده اما پس از آن و به دلیل نیازی که احساس کرده، مطالعه نظام مند اخلاق حرفه ای را پی گرفته، چنان که خود در این باره گفته است: «من می دیدم که دانشگاه ها و حتی حوزه های علمیه ما در زمینه اخلاق حرفه ای مطالعات نظام مند و واحد درسی ندارند.» او خلأ چنین مباحثی را انگیزه ورود خود به اخلاق حرفه ای دانسته و تلاش علمی خود را مصروف این مباحث کرده و سرانجام کتاب «اخلاق حرفه ای» را چند سال پیش منتشر کرده است. او علاوه بر کارگاه های عملی که در سالیان گذشته برای سازمان ها و نهادها برگزار کرده به تازگی کتاب «اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام» را با همکاری حدود ۳۰تن از محققان منتشر کرده است. دکتر قراملکی در میزگردی که سه شنبه گذشته در خبرگزاری مهر برگزار شد، درباره این کتاب اظهار داشته: «من در این کتاب خواستم حداقل سه تجربه ایران باستان، آموزه های اسلامی و تجربه ایران اسلامی را در اخلاق حرفه ای دنبال کنم.» دکتر قراملکی، مولف کتاب که هم اکنون مدیریت گروه اخلاق حرفه ای دانشگاه تهران را برعهده دارد، و نگارنده نیز در دوره کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، درس منطق قدیم، منطق جدید و کلاس های اخلاق حرفه ای را با ایشان گذرانده ام و در تدوین پایان نامه نیز از محضر ایشان به عنوان استاد راهنما بهره گرفته ام در گفت وگویی که با وی انجام شد درباره محتوا و رویکردی که در کتاب حاضر دنبال کرده است صحبت کردیم.
محتوای کتاب چیست و روند تالیف آن چگونه صورت گرفته است؟
در زمینه اخلاق حرفه ای ما احساس نیاز به یک پژوهشی می کردیم که در آن اخلاق حرف و مشاغل متناسب و سازگار با فرهنگ ایرانی اسلامی تبیین شود و با بهره گیری از منابع ایران اسلامی پاسخ گوی مسائل اخلاقی در حرفه ها باشد. به این خاطر پروژه ای تحت عنوان اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام طراحی و فراخوان همکاری دادیم که در نتیجه آن حدود ۳۰دانشمند برای همکاری اعلام آمادگی کردند و همکاری خود را به صورت جدی آغاز کردند این همکاری منجر به ارائه ۲۷مقاله از سوی آنان شد که در این کتاب به چاپ رسید. بخش اول کتاب به اخلاق حرفه ای در تمدن ایران باستان اختصاص دارد که در آن اخلاق صاحبان حرف و مشاغل در دوره های هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان و … دنبال شده و مقالات متعددی در این باره به چاپ رسیده است.بخش دوم اخلاق حرفه ای در آموزه ها و معارف اسلامی است. در این بخش اخلاق حرفه ای در قرآن و روایات بررسی شده و مقالاتی در زمینه اخلاق قضا (استقلال قاضی)، امانت داری، کم فروشی، داد و ستد فریبکارانه و … منتشر شده است. بخش سوم اخلاق حرفه ای در تمدن اسلامی ایرانی است. در این بخش مقالاتی در زمینه اخلاق هنر، اخلاق در نهادهای ناظر بر مدیریت شهری، شایسته سالاری در دیوان های دولتی، نقش اخلاق حرفه ای در بازارهای ایران و اخلاق حرفه ای در مدیریت عمومی در حکومت صفویه و … به چاپ رسیده و عمده بحث های این بخش را تشکیل داده است.
اخلاق حرفه ای در بازارهای ایران یکی از این مقالات است که در آن نویسنده بازارهای ایران از سده ۸ تا ۱۲ را بررسی و این فرضیه را اثبات کرده است که بعد از حمله مغول، ایرانیان برای بازسازی و توسعه فضای کسب و کار و تجارت، بازارهای ایرانی را براساس اخلاق حرفه ای و اصناف توانستند بازسازی و توسعه دهند.اخلاق قانون گذاران، عنوان مقاله دیگری است که برای اولین بار در ایران این موضوع را مورد بررسی قرار داده است. بررسی تطبیقی اخلاق تجارت در اسلام و جهان امروز هم یکی دیگر از مقالات کتاب است که حاصل مطالعات دو سه ساله یکی از دانشمندان است.
هم چنین مواردی از عملی سازی الگوهای ایرانی در اخلاق حرفه ای در این کتاب آمده است.
آیا می توانیم بگوییم در این طرح شما به دنبال تدوین و یا فراهم کردن زمینه ایجاد اخلاق حرفه ای بومی بودید؟
- بله همین گونه است. بنده معتقدم که در حوزه اخلاق، مسائل ما به شدت بومی است به این معنا که گرچه ما صنعت را از غرب گرفته ایم اما این صنعت وقتی در ایران به کار گرفته می شود، مسائل اخلاقی خاص خود را به دنبال می آورد و ما باید دانشی فراهم آوریم که بتواند به مسائل کسب و کار و مسائل اخلاقی حرف و صنایع در ایران پاسخ دهد. و اعتقاد داریم که این دانش ضمن استفاده از تجربه و دانش غربی ها، باید بر تجارب و میراث ایرانی و آموزه های اسلامی هم متکی باشد. زیرا مسائل اخلاقی، مسائلی فرهنگ وابسته است و نمی شود بدون توجه به پیشینه فرهنگی و میراث ایرانی اسلامی دانش اخلاق حرفه ای را بالنده کرد.
کارکرد اخلاق حرفه ای چیست؟ و چه خلائی از جامعه امروز را پرمی کند که تدوین چنین دانشی را ضرورت دارد؟
- ما وقتی در جامعه با مشاغل مختلف تعامل می کنیم غالبا از یک سری رخنه ها و کاستی ها گله می کنیم به عنوان مثال از بی انصافی ها – از حق کشی هاو تعدی به حقوق مصرف کننده، تعدی به حقوق همسایه و … گله مندیم، این معضلات از مقوله اخلاق است. ما باید بتوانیم این مشکلات و مسائل اخلاقی را حل کنیم، ما در تبلیغات تجاری، سیاسی، در رقابت های حرفه ای، در داوری ها و … چقدر با مسائل اخلاقی روبه رو هستیم. سازمان های ما چقدر برای مشتریان پیش بینی پذیرند و این امر چقدر اضطراب و تشویش و تضییع حقوق را برای آنان در پی می آورد؟! من می توانم بگویم در جامعه ما حقیقتا مسائل اخلاقی در همه سطوح مختلف خیلی جدی و مبتلا به است و راه حل می خواهد. از طرفی الگوهای رفتار اخلاقی نیاز به ترویج و آموزش دارند، خانواده ها، سازمان ها و دانشگاه ها نیاز به الگوهایی دارند که بتوانند اخلاقی بودن را در فرهنگ سازمانی خود نهادینه کنند و این پاسخ گویی جز با برخورداری از دانش فربه و کارآمد اخلاق حرفه ای بومی میسر نیست.
اخلاق حرفه ای تا چه اندازه می تواند در راه تحقق عدالت اجتماعی و ایجاد جامعه عادلانه موثر باشد؟
- این سوال، سوال بسیار مهمی است. معمولا از چند راه تلاش می شود تا عدالت اجتماعی تحقق یابد. یک روش، روش های حقوقی و قانونی و یک روش هم روش های اخلاقی است. به نظر من این دو مکمل یک دیگرند.
به عبارت دیگر اگر ما با یک بال پرواز کنیم هرگز به مطلوب یعنی عدالت اجتماعی نخواهیم رسید زیرا برای تحقق عدالت اجتماعی از طریق قانون، باید قانون منصفانه و عادلانه وضع شود و عادلانه بودن قانون هم محتاج ممیزی اخلاقی است. علاوه بر این در مقام اجرا اگر افراد قانون گریز باشند، این قوانین عادلانه هم خاصیت عملی خود را از دست خواهند داد در حالی که اخلاق روح قانون است و می تواند اجرای قانون را تضمین کند. بنابراین معتقدیم اخلاق و رهیافت حقوقی قانونی دوبالی است که می توان با کمک آن دو به قله عدالت اجتماعی نائل آمد. افزون بر این که مفهوم عدالت اجتماعی اساسا یک مفهوم اخلاقی است.
شما در این کتاب تلاش کرده اید منابع علمی ایرانی اسلامی، برای اخلاق حرفه ای جست وجو کنید، این درحالی است که برخی می گویند اخلاق حرفه ای موضوعی جدید و مربوط به جامعه مدرن است و نمی شود پیشینه آن را در جوامع گذشته دنبال کرد؟
اخلاق حرفه ای دو بخش را رصد می کند: ۱ – اخلاق در حوزه صاحبان حرف؛ در این حوزه به طور کلی بحث جدید و قدیم مطرح نیست. زیرا آن چه تغییر کرده ابزار کار و حرفه است۲ – اخلاق سازمانی؛ آن بخشی که گفته می شود امری به کلی جدید است اخلاق سازمانی است که به دنبال پیدایی سازمان های بزرگ حرفه ای پدید آمده است. در بخش اخلاق صاحبان حرف ما به طور مستقیم می توانیم از میراث خود بهره مند شویم به عنوان مثال در میراث ایران باستان یا ایران اسلامی، امانت داری در حرفه، رازداری و واردنشدن به حریم خصوصی در حرفه تصریح شده است. وقتی قرآن می فرماید: «و لا تجسسوا» یعنی نباید به حریم خصوصی افراد وارد شوید. این عدم جواز ورود به حریم خصوصی در هر حالی هست خواه حرفه مدرن باشد و یا سنتی تنها ممکن است درحرفه مدرن مصادیق ورود به حریم خصوصی و یا امانت داری پیچیده تر شده باشد اما در حوزه اخلاق سازمانی هم باید گفت خود غربی ها مدل های جدیدشان را بر اثر مراجعه به سنت خود یافته اند. مدرنیزم غرب حاصل برگشت به متون یونان باستان است. ما هم باید بتوانیم متون قدیمی خود را احیا کنیم. علاوه بر این اصول اخلاقی جاودانه و فراتر از زمان و مکان است کسانی که می گویند نمی شود از تراث خود در این بحث ها استفاده کرد. معارف قرآن و اهل بیت را عصری می شمارند. و ما با این دیدگاه مخالفیم و معتقدیم که اسلام اصول کلی را برای ما به ارمغان آورده که می توانیم به نحو روش مند از آن ها استنباط کنیم. من در مقدمه کتاب «استاد مطهری و کلام جدید» این بحث را مطرح کرده ام که مواجهه با سنت چند جور می تواند صورت گیرد ۱ – سنت زدایی، به این معنا که بگوییم ما مدرن هستیم و سنت به هیچ کار ما نمی آید و به طور کل آن را کنار بگذاریم ۲ – سنت زدگی و کافی دانستن سنت و انکار مدرنیته است. ۳ – تعامل روش مند با سنت است. در کتاب حاضر استادان بزرگوار که نویسنده مقالات آن هستند به نحو روش مند سعی کرده اند با سنت تعامل کنند. به طور مثال، مقاله استقلال قاضی که از سوی آیت ا…عمیدزنجانی نوشته شده؛ ابتدا در آن استقلال قاضی در نظام حقوقی آمریکا تحلیل شده و سپس در تعامل با سنت اسلامی، استقلال قاضی در جدیدترین مفهوم خود مورد بحث قرار گرفته است. این امکان در موارد دیگر هم وجود دارد.
اگر قرار باشد همه امور جدید را در حوزه تجدد قرار دهیم و بگوییم در این امور از میراث گذشته نمی شود استفاده کرد. نوعی سنت زدایی از جامعه کرده ایم درحالی که تجارب تاریخی یک ملت سرمایه آن ملت است و من محقق باید بتوانم با آن تجارب تعامل روش مند داشته باشم و نیازهای علمی خود را از آن منابع تحصیل کنم. نه این که این تجارب را نادیده بگیرم و آن را از چرخه علمی کنار بزنم البته باید اضافه کنم در این کتاب هرگز به سنت ایرانی اسلامی اکتفا نشده است بلکه با متدهایی به تعامل سنت و مدرن در موضوعات مختلف توجه شده است. یکی از دانشمندان غربی به نام هوسمر در تحقیقی که درباره اصول اخلاقی کسب و کار انجام داده چنین نتیجه گرفته است که در کسب و کار جهانی روی ۲۴اصل اخلاقی اجماع وجود دارد. اجماع به این معنا که در فلسفه اخلاق هر مکتبی را قبول داشته باشید، در عمل این ۲۴ اصل را قبول خواهید داشت. در کتاب حاضر یکی از محققان این ۲۴اصل را به دانشمندان و اسلام شناسان بزرگ ما عرضه و ثابت کرده است که در همه ۲۴مورد بالای ۸۶ درصد اسلام شناسان آن ها را مطابق آموزه های اسلامی می دانند. این امر نشان می دهد که ما می توانیم تجدد را با سنت در یک تعامل روش مند مورد استفاده قرار دهیم.
همان طور که اشاره کردید اخلاق اسلامی اشتراکات زیادی با اخلاق تجدد دارد، اما در برخی جهت گیری ها تفاوت هایی میان آن دو احساس می شود، به نظر حضرت عالی که سال ها در اخلاق حرفه ای کار کردید، تفاوت های اخلاق حرفه ای در سنت اسلامی و اخلاق مدرن چیست؟
- قطعا اختلاف های مبنایی بین این دو اخلاق وجود دارد به این معنا که تلقی فیلسوفان اخلاق از ملاک نهایی اخلاق در غرب معرکه آرا بوده و فلاسفه مختلف در این باره دیدگاه های مختلفی ارائه کرده اند وقتی به اخلاق اسلامی می رسیم باید ببینیم کدام یک به دیدگاه اسلامی نزدیک تر است. من در کتابی که پیش تر درباره اخلاق حرفه ای منتشر کرده ام و گفته می شود اولین کتاب تالیفی است که در این زمینه در کشور ما چاپ شده است، برای تعامل بین این مکاتب الگویی پیشنهاد کرده ام که خلاصه آن را در این جا یادآور می شوم. خلاصه سخن این است که اگر ما بگوییم پاسخ هایی که فیلسوفان اخلاق درباره ملاک نهایی اخلاق گفته اند، در واقع ملاک نهایی نیست بلکه اصول راهبردی اخلاق است، همه آن ها را می توانیم با هم جمع کنیم و آشتی بدهیم و بدین گونه مشکل تعدد مکاتب اخلاقی را حل کنیم، زیرا مشکل زمانی به وجود می آید که حصرگرایانه تصور کنیم این ها ملاک نهایی اخلاق اند نسبت به هم معارضند و با یکدیگر قابل جمع نیستند. اگر بتوانیم راه حلی پیدا کنیم که آن ها را از ملاک نهایی بودن به اصول راهبردی تبدیل کنیم می توانیم آن ها را باهم تلفیق کنیم و یک راه جدیدی را در عرصه اخلاق بگشاییم. ما تا کی باید صبر کنیم که دیگران برای ما تئوری بسازند، چرا ما نیاییم الگوهایی در توسعه علم اخلاق به دنیا ارائه کنیم، تا کی باید بگوییم چون این نظریه ایرانی است، ارزش ندارد و تا چند دانشمند غربی بر آن صحه نگذارند، قابل استفاده نیست؟! ما باید به خودمان این جسارت را بدهیم و بگوییم می شود در جهان برای رسیدن به یک الگوی جامع که حصرگرایانه نباشد تلاش کرد.من در کتاب روش شناسی مطالعات دینی با بحث مطالعات میان رشته ای و مخالفت جدی با این گونه حصرگرایی ها زمینه را هموار کرده ام.
علاوه بر این علم اخلاق حرفه ای علمی چندتباری و نیازمند مطالعات میان رشته ای است که یکی از رشته های لازم فلسفه اخلاق است. ما نباید تئوری های غربی ها در فلسفه اخلاق را چارچوبی برای هرگونه تولید علم اخلاق حرفه ای قراردهیم. بلکه باید بگوییم فلسفه اخلاق و اخلاق هنجاری یکی از رشته های مورد نیاز اخلاق حرفه ای است، اخلاق حرفه ای به علومی چون مدیریت، جامعه شناسی، روان شناسی، تفسیر، حدیث، تاریخ و … نیاز دارد.
به عنوان مثال یکی از محققان ما بر اثر سه چهار سال مطالعه نظام مند به این نتیجه رسیده است که در دوره عباسی در انتصاب امیران و فرمانروایان هر وقت شایسته سالاری حاکم بود، آشوب های شهری کمتر بوده است و هر وقت شایسته سالاری حاکم نبود آشوب ها هم بیشتر بوده است. این محقق سپس از میراث به دست آمده از آن دوره ملاک های شایسته سالاری را استخراج کرده است. جالب است بدانید یک مطالعه تطبیقی نشان می دهد امروز در دانش مدیریت منابع انسانی، برای انتصاب مدیران غالبا همین ملاک ها را مطرح می کنند. بنابراین نباید از طرفی به رهاورد غربی ها بی مهری و بی توجهی کنیم و از طرف دیگر نباید به آن حصرگرایانه بنگریم و از میراث علمی خویش، خود را محروم کنیم.
آیا این تحقیق ادامه دارد یا این که در همین یک جلد پروژه اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام، به پایان رسیده است؟
با توجه به استقبال بسیار خوبی که از این کتاب صورت گرفت و در اندک زمانی به چاپ دوم رسید و با توافقی که با ناشر کتاب یعنی پژوهشکده مطالعات فرهنگی اجتماعی انجام شد، در نظر داریم جلد دوم کتاب را هم تحت عنوان اخلاق کاربردی منتشر کنیم هرچند از ابتدا هدف تنها انتشار همین اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام بود. البته برخی از جلد دوم در رسانه ها با عنوان اخلاق گفتار یاد کرده اند که لازم می دانم آن را تصحیح کنم و یادآوری کنم که اسم آن اخلاق کاربردی است و اخلاق گفتار یکی از مقالات آن است. در بحث اخلاق گفتار هم موضوعاتی چون اخلاق مناظره، اخلاق ارتباط کلامی و مانند آن را مورد بحث قرار خواهیم داد. لازم است در پایان به خوانندگان محترم هم این نوید را بدهم که کتاب اخلاق سازمانی برای اولین بار در ایران در حال انتشار است و به زودی به بازار کتاب عرضه خواهد شد.
دکتر احد فرامرز قراملکی یکی از استادانی است که در زمینه اخلاق حرفه ای مطالعات فراوانی داشته و آثاری را تالیف کرده که بی سابقه بوده و برای اولین بار در ایران در باره چنین موضوعی منتشر شده است. به همین خاطر گزاف نیست اگر وی را سلسله جنبان و آغازگر تحقیق درباره مباحث اخلاق حرفه ای به صورت علمی و نظام مند در جامعه امروز ایران به شمار آوریم. او گرچه رساله دکترای خود را در زمینه منطق قدیم به پایان رسانده اما پس از آن و به دلیل نیازی که احساس کرده، مطالعه نظام مند اخلاق حرفه ای را پی گرفته، چنان که خود در این باره گفته است: «من می دیدم که دانشگاه ها و حتی حوزه های علمیه ما در زمینه اخلاق حرفه ای مطالعات نظام مند و واحد درسی ندارند.» او خلأ چنین مباحثی را انگیزه ورود خود به اخلاق حرفه ای دانسته و تلاش علمی خود را مصروف این مباحث کرده و سرانجام کتاب «اخلاق حرفه ای» را چند سال پیش منتشر کرده است. او علاوه بر کارگاه های عملی که در سالیان گذشته برای سازمان ها و نهادها برگزار کرده به تازگی کتاب «اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام» را با همکاری حدود ۳۰تن از محققان منتشر کرده است. دکتر قراملکی در میزگردی که سه شنبه گذشته در خبرگزاری مهر برگزار شد، درباره این کتاب اظهار داشته: «من در این کتاب خواستم حداقل سه تجربه ایران باستان، آموزه های اسلامی و تجربه ایران اسلامی را در اخلاق حرفه ای دنبال کنم.» دکتر قراملکی، مولف کتاب که هم اکنون مدیریت گروه اخلاق حرفه ای دانشگاه تهران را برعهده دارد، و نگارنده نیز در دوره کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، درس منطق قدیم، منطق جدید و کلاس های اخلاق حرفه ای را با ایشان گذرانده ام و در تدوین پایان نامه نیز از محضر ایشان به عنوان استاد راهنما بهره گرفته ام در گفت وگویی که با وی انجام شد درباره محتوا و رویکردی که در کتاب حاضر دنبال کرده است صحبت کردیم.
محتوای کتاب چیست و روند تالیف آن چگونه صورت گرفته است؟
در زمینه اخلاق حرفه ای ما احساس نیاز به یک پژوهشی می کردیم که در آن اخلاق حرف و مشاغل متناسب و سازگار با فرهنگ ایرانی اسلامی تبیین شود و با بهره گیری از منابع ایران اسلامی پاسخ گوی مسائل اخلاقی در حرفه ها باشد. به این خاطر پروژه ای تحت عنوان اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام طراحی و فراخوان همکاری دادیم که در نتیجه آن حدود ۳۰دانشمند برای همکاری اعلام آمادگی کردند و همکاری خود را به صورت جدی آغاز کردند این همکاری منجر به ارائه ۲۷مقاله از سوی آنان شد که در این کتاب به چاپ رسید. بخش اول کتاب به اخلاق حرفه ای در تمدن ایران باستان اختصاص دارد که در آن اخلاق صاحبان حرف و مشاغل در دوره های هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان و … دنبال شده و مقالات متعددی در این باره به چاپ رسیده است.بخش دوم اخلاق حرفه ای در آموزه ها و معارف اسلامی است. در این بخش اخلاق حرفه ای در قرآن و روایات بررسی شده و مقالاتی در زمینه اخلاق قضا (استقلال قاضی)، امانت داری، کم فروشی، داد و ستد فریبکارانه و … منتشر شده است. بخش سوم اخلاق حرفه ای در تمدن اسلامی ایرانی است. در این بخش مقالاتی در زمینه اخلاق هنر، اخلاق در نهادهای ناظر بر مدیریت شهری، شایسته سالاری در دیوان های دولتی، نقش اخلاق حرفه ای در بازارهای ایران و اخلاق حرفه ای در مدیریت عمومی در حکومت صفویه و … به چاپ رسیده و عمده بحث های این بخش را تشکیل داده است.
اخلاق حرفه ای در بازارهای ایران یکی از این مقالات است که در آن نویسنده بازارهای ایران از سده ۸ تا ۱۲ را بررسی و این فرضیه را اثبات کرده است که بعد از حمله مغول، ایرانیان برای بازسازی و توسعه فضای کسب و کار و تجارت، بازارهای ایرانی را براساس اخلاق حرفه ای و اصناف توانستند بازسازی و توسعه دهند.اخلاق قانون گذاران، عنوان مقاله دیگری است که برای اولین بار در ایران این موضوع را مورد بررسی قرار داده است. بررسی تطبیقی اخلاق تجارت در اسلام و جهان امروز هم یکی دیگر از مقالات کتاب است که حاصل مطالعات دو سه ساله یکی از دانشمندان است.
هم چنین مواردی از عملی سازی الگوهای ایرانی در اخلاق حرفه ای در این کتاب آمده است.
آیا می توانیم بگوییم در این طرح شما به دنبال تدوین و یا فراهم کردن زمینه ایجاد اخلاق حرفه ای بومی بودید؟
- بله همین گونه است. بنده معتقدم که در حوزه اخلاق، مسائل ما به شدت بومی است به این معنا که گرچه ما صنعت را از غرب گرفته ایم اما این صنعت وقتی در ایران به کار گرفته می شود، مسائل اخلاقی خاص خود را به دنبال می آورد و ما باید دانشی فراهم آوریم که بتواند به مسائل کسب و کار و مسائل اخلاقی حرف و صنایع در ایران پاسخ دهد. و اعتقاد داریم که این دانش ضمن استفاده از تجربه و دانش غربی ها، باید بر تجارب و میراث ایرانی و آموزه های اسلامی هم متکی باشد. زیرا مسائل اخلاقی، مسائلی فرهنگ وابسته است و نمی شود بدون توجه به پیشینه فرهنگی و میراث ایرانی اسلامی دانش اخلاق حرفه ای را بالنده کرد.
کارکرد اخلاق حرفه ای چیست؟ و چه خلائی از جامعه امروز را پرمی کند که تدوین چنین دانشی را ضرورت دارد؟
- ما وقتی در جامعه با مشاغل مختلف تعامل می کنیم غالبا از یک سری رخنه ها و کاستی ها گله می کنیم به عنوان مثال از بی انصافی ها – از حق کشی هاو تعدی به حقوق مصرف کننده، تعدی به حقوق همسایه و … گله مندیم، این معضلات از مقوله اخلاق است. ما باید بتوانیم این مشکلات و مسائل اخلاقی را حل کنیم، ما در تبلیغات تجاری، سیاسی، در رقابت های حرفه ای، در داوری ها و … چقدر با مسائل اخلاقی روبه رو هستیم. سازمان های ما چقدر برای مشتریان پیش بینی پذیرند و این امر چقدر اضطراب و تشویش و تضییع حقوق را برای آنان در پی می آورد؟! من می توانم بگویم در جامعه ما حقیقتا مسائل اخلاقی در همه سطوح مختلف خیلی جدی و مبتلا به است و راه حل می خواهد. از طرفی الگوهای رفتار اخلاقی نیاز به ترویج و آموزش دارند، خانواده ها، سازمان ها و دانشگاه ها نیاز به الگوهایی دارند که بتوانند اخلاقی بودن را در فرهنگ سازمانی خود نهادینه کنند و این پاسخ گویی جز با برخورداری از دانش فربه و کارآمد اخلاق حرفه ای بومی میسر نیست.
اخلاق حرفه ای تا چه اندازه می تواند در راه تحقق عدالت اجتماعی و ایجاد جامعه عادلانه موثر باشد؟
- این سوال، سوال بسیار مهمی است. معمولا از چند راه تلاش می شود تا عدالت اجتماعی تحقق یابد. یک روش، روش های حقوقی و قانونی و یک روش هم روش های اخلاقی است. به نظر من این دو مکمل یک دیگرند.
به عبارت دیگر اگر ما با یک بال پرواز کنیم هرگز به مطلوب یعنی عدالت اجتماعی نخواهیم رسید زیرا برای تحقق عدالت اجتماعی از طریق قانون، باید قانون منصفانه و عادلانه وضع شود و عادلانه بودن قانون هم محتاج ممیزی اخلاقی است. علاوه بر این در مقام اجرا اگر افراد قانون گریز باشند، این قوانین عادلانه هم خاصیت عملی خود را از دست خواهند داد در حالی که اخلاق روح قانون است و می تواند اجرای قانون را تضمین کند. بنابراین معتقدیم اخلاق و رهیافت حقوقی قانونی دوبالی است که می توان با کمک آن دو به قله عدالت اجتماعی نائل آمد. افزون بر این که مفهوم عدالت اجتماعی اساسا یک مفهوم اخلاقی است.
شما در این کتاب تلاش کرده اید منابع علمی ایرانی اسلامی، برای اخلاق حرفه ای جست وجو کنید، این درحالی است که برخی می گویند اخلاق حرفه ای موضوعی جدید و مربوط به جامعه مدرن است و نمی شود پیشینه آن را در جوامع گذشته دنبال کرد؟
اخلاق حرفه ای دو بخش را رصد می کند: ۱ – اخلاق در حوزه صاحبان حرف؛ در این حوزه به طور کلی بحث جدید و قدیم مطرح نیست. زیرا آن چه تغییر کرده ابزار کار و حرفه است۲ – اخلاق سازمانی؛ آن بخشی که گفته می شود امری به کلی جدید است اخلاق سازمانی است که به دنبال پیدایی سازمان های بزرگ حرفه ای پدید آمده است. در بخش اخلاق صاحبان حرف ما به طور مستقیم می توانیم از میراث خود بهره مند شویم به عنوان مثال در میراث ایران باستان یا ایران اسلامی، امانت داری در حرفه، رازداری و واردنشدن به حریم خصوصی در حرفه تصریح شده است. وقتی قرآن می فرماید: «و لا تجسسوا» یعنی نباید به حریم خصوصی افراد وارد شوید. این عدم جواز ورود به حریم خصوصی در هر حالی هست خواه حرفه مدرن باشد و یا سنتی تنها ممکن است درحرفه مدرن مصادیق ورود به حریم خصوصی و یا امانت داری پیچیده تر شده باشد اما در حوزه اخلاق سازمانی هم باید گفت خود غربی ها مدل های جدیدشان را بر اثر مراجعه به سنت خود یافته اند. مدرنیزم غرب حاصل برگشت به متون یونان باستان است. ما هم باید بتوانیم متون قدیمی خود را احیا کنیم. علاوه بر این اصول اخلاقی جاودانه و فراتر از زمان و مکان است کسانی که می گویند نمی شود از تراث خود در این بحث ها استفاده کرد. معارف قرآن و اهل بیت را عصری می شمارند. و ما با این دیدگاه مخالفیم و معتقدیم که اسلام اصول کلی را برای ما به ارمغان آورده که می توانیم به نحو روش مند از آن ها استنباط کنیم. من در مقدمه کتاب «استاد مطهری و کلام جدید» این بحث را مطرح کرده ام که مواجهه با سنت چند جور می تواند صورت گیرد ۱ – سنت زدایی، به این معنا که بگوییم ما مدرن هستیم و سنت به هیچ کار ما نمی آید و به طور کل آن را کنار بگذاریم ۲ – سنت زدگی و کافی دانستن سنت و انکار مدرنیته است. ۳ – تعامل روش مند با سنت است. در کتاب حاضر استادان بزرگوار که نویسنده مقالات آن هستند به نحو روش مند سعی کرده اند با سنت تعامل کنند. به طور مثال، مقاله استقلال قاضی که از سوی آیت ا…عمیدزنجانی نوشته شده؛ ابتدا در آن استقلال قاضی در نظام حقوقی آمریکا تحلیل شده و سپس در تعامل با سنت اسلامی، استقلال قاضی در جدیدترین مفهوم خود مورد بحث قرار گرفته است. این امکان در موارد دیگر هم وجود دارد.
اگر قرار باشد همه امور جدید را در حوزه تجدد قرار دهیم و بگوییم در این امور از میراث گذشته نمی شود استفاده کرد. نوعی سنت زدایی از جامعه کرده ایم درحالی که تجارب تاریخی یک ملت سرمایه آن ملت است و من محقق باید بتوانم با آن تجارب تعامل روش مند داشته باشم و نیازهای علمی خود را از آن منابع تحصیل کنم. نه این که این تجارب را نادیده بگیرم و آن را از چرخه علمی کنار بزنم البته باید اضافه کنم در این کتاب هرگز به سنت ایرانی اسلامی اکتفا نشده است بلکه با متدهایی به تعامل سنت و مدرن در موضوعات مختلف توجه شده است. یکی از دانشمندان غربی به نام هوسمر در تحقیقی که درباره اصول اخلاقی کسب و کار انجام داده چنین نتیجه گرفته است که در کسب و کار جهانی روی ۲۴اصل اخلاقی اجماع وجود دارد. اجماع به این معنا که در فلسفه اخلاق هر مکتبی را قبول داشته باشید، در عمل این ۲۴ اصل را قبول خواهید داشت. در کتاب حاضر یکی از محققان این ۲۴اصل را به دانشمندان و اسلام شناسان بزرگ ما عرضه و ثابت کرده است که در همه ۲۴مورد بالای ۸۶ درصد اسلام شناسان آن ها را مطابق آموزه های اسلامی می دانند. این امر نشان می دهد که ما می توانیم تجدد را با سنت در یک تعامل روش مند مورد استفاده قرار دهیم.
همان طور که اشاره کردید اخلاق اسلامی اشتراکات زیادی با اخلاق تجدد دارد، اما در برخی جهت گیری ها تفاوت هایی میان آن دو احساس می شود، به نظر حضرت عالی که سال ها در اخلاق حرفه ای کار کردید، تفاوت های اخلاق حرفه ای در سنت اسلامی و اخلاق مدرن چیست؟
- قطعا اختلاف های مبنایی بین این دو اخلاق وجود دارد به این معنا که تلقی فیلسوفان اخلاق از ملاک نهایی اخلاق در غرب معرکه آرا بوده و فلاسفه مختلف در این باره دیدگاه های مختلفی ارائه کرده اند وقتی به اخلاق اسلامی می رسیم باید ببینیم کدام یک به دیدگاه اسلامی نزدیک تر است. من در کتابی که پیش تر درباره اخلاق حرفه ای منتشر کرده ام و گفته می شود اولین کتاب تالیفی است که در این زمینه در کشور ما چاپ شده است، برای تعامل بین این مکاتب الگویی پیشنهاد کرده ام که خلاصه آن را در این جا یادآور می شوم. خلاصه سخن این است که اگر ما بگوییم پاسخ هایی که فیلسوفان اخلاق درباره ملاک نهایی اخلاق گفته اند، در واقع ملاک نهایی نیست بلکه اصول راهبردی اخلاق است، همه آن ها را می توانیم با هم جمع کنیم و آشتی بدهیم و بدین گونه مشکل تعدد مکاتب اخلاقی را حل کنیم، زیرا مشکل زمانی به وجود می آید که حصرگرایانه تصور کنیم این ها ملاک نهایی اخلاق اند نسبت به هم معارضند و با یکدیگر قابل جمع نیستند. اگر بتوانیم راه حلی پیدا کنیم که آن ها را از ملاک نهایی بودن به اصول راهبردی تبدیل کنیم می توانیم آن ها را باهم تلفیق کنیم و یک راه جدیدی را در عرصه اخلاق بگشاییم. ما تا کی باید صبر کنیم که دیگران برای ما تئوری بسازند، چرا ما نیاییم الگوهایی در توسعه علم اخلاق به دنیا ارائه کنیم، تا کی باید بگوییم چون این نظریه ایرانی است، ارزش ندارد و تا چند دانشمند غربی بر آن صحه نگذارند، قابل استفاده نیست؟! ما باید به خودمان این جسارت را بدهیم و بگوییم می شود در جهان برای رسیدن به یک الگوی جامع که حصرگرایانه نباشد تلاش کرد.من در کتاب روش شناسی مطالعات دینی با بحث مطالعات میان رشته ای و مخالفت جدی با این گونه حصرگرایی ها زمینه را هموار کرده ام.
علاوه بر این علم اخلاق حرفه ای علمی چندتباری و نیازمند مطالعات میان رشته ای است که یکی از رشته های لازم فلسفه اخلاق است. ما نباید تئوری های غربی ها در فلسفه اخلاق را چارچوبی برای هرگونه تولید علم اخلاق حرفه ای قراردهیم. بلکه باید بگوییم فلسفه اخلاق و اخلاق هنجاری یکی از رشته های مورد نیاز اخلاق حرفه ای است، اخلاق حرفه ای به علومی چون مدیریت، جامعه شناسی، روان شناسی، تفسیر، حدیث، تاریخ و … نیاز دارد.
به عنوان مثال یکی از محققان ما بر اثر سه چهار سال مطالعه نظام مند به این نتیجه رسیده است که در دوره عباسی در انتصاب امیران و فرمانروایان هر وقت شایسته سالاری حاکم بود، آشوب های شهری کمتر بوده است و هر وقت شایسته سالاری حاکم نبود آشوب ها هم بیشتر بوده است. این محقق سپس از میراث به دست آمده از آن دوره ملاک های شایسته سالاری را استخراج کرده است. جالب است بدانید یک مطالعه تطبیقی نشان می دهد امروز در دانش مدیریت منابع انسانی، برای انتصاب مدیران غالبا همین ملاک ها را مطرح می کنند. بنابراین نباید از طرفی به رهاورد غربی ها بی مهری و بی توجهی کنیم و از طرف دیگر نباید به آن حصرگرایانه بنگریم و از میراث علمی خویش، خود را محروم کنیم.
آیا این تحقیق ادامه دارد یا این که در همین یک جلد پروژه اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام، به پایان رسیده است؟
با توجه به استقبال بسیار خوبی که از این کتاب صورت گرفت و در اندک زمانی به چاپ دوم رسید و با توافقی که با ناشر کتاب یعنی پژوهشکده مطالعات فرهنگی اجتماعی انجام شد، در نظر داریم جلد دوم کتاب را هم تحت عنوان اخلاق کاربردی منتشر کنیم هرچند از ابتدا هدف تنها انتشار همین اخلاق حرفه ای در تمدن ایران و اسلام بود. البته برخی از جلد دوم در رسانه ها با عنوان اخلاق گفتار یاد کرده اند که لازم می دانم آن را تصحیح کنم و یادآوری کنم که اسم آن اخلاق کاربردی است و اخلاق گفتار یکی از مقالات آن است. در بحث اخلاق گفتار هم موضوعاتی چون اخلاق مناظره، اخلاق ارتباط کلامی و مانند آن را مورد بحث قرار خواهیم داد. لازم است در پایان به خوانندگان محترم هم این نوید را بدهم که کتاب اخلاق سازمانی برای اولین بار در ایران در حال انتشار است و به زودی به بازار کتاب عرضه خواهد شد.”
منبع: روزنامه خراسان
http://www.khorasannews.com/news.aspx?01_17385_12_1561.XML
نوشته شده در خبر | بدون نظر »
